Salam, Otzi! / Şəfa Vəli

Yəqin Otzini çoxunuz tanıyırsınız. 1991-ci ildə Alp dağlarında turistlər tərəfindən
tapılan “Buz adam”dır Otzi. Ona tapıldığı bölgənin adını verib alimlər. Və elə o vaxtdan
da Otzi bizim zəmanəmizin bir parçası olub. Sözümü qəribliyə salmayın. İndiyədək
tədqiqatçılar onun nə yediyini, nə geyindiyini, əlindəki tatunu, saçının uzunluğunu belə,
araşdırıblar. Hər suala cavab tapılıbmı? Təbii, yox… İnsan insan üçün həmişə sualdır-
istər keçmişdən gəlsin, istər “bu günümüz” adlı ömür xalçamızın bir naxışı olsun, istər
özünü dondurub gələcəkdə yaşamağa həvəsələnsin…
Otziyə ünvanlanan suallar bitməzdir. Dünya bunu görür bir qərinədən çoxdur.
Buradan baxanda Otzi zavallı kimi görünür, hə? Hələ bu yaxınlarda onun əziyyət çəkdiyi
xəstəliklərin siyahısı açıqlandı ha, lap adamın ürəyi ağrıdı. Otziyə yox ha, özümüzə… Bir
daha anlayırıq ki, texnologiyadan, “dəb” deyib bizə sırınanlardan başqa heç nə
dəyişməyib son 5 min ildə dünyamızda; xəstəliklər belə…
Və qədim Şərq fəlsəfəsi deyirdi: “Xəstəliklərimiz həyat tərzimizin və
yediklərimizin nəticəsidir”. Və bir şair uzaqlarda-özünün də əli çatmadığı bir yerdə
ruhuna yalvaranda əks-sədası bütün şairlərə çatmışdı: “Xəstəliklərimiz hiss
etdiklərimizdir…” Hə, yediyinə, hiss etdiyinə baxanda, Otzi elə bizdən biridir-
həmdövrümüzdür.
Uşaqlıqdan dava-şava olarkən kəndimizin yaşlılarından eşitdiyim bir deyim vardı:
“Vur-vurum, qır-qırım!” Araşdırmalardan birində Otzinin kimləsə/nəyləsə savaşından
qalan yara izləri də tapılıb. Mənə Habil-Qabil əfsanəsini danışmayın, reallıq ondan da
pisdir. Yaxşılığı seçmək yaxşılıq etməkdən daha nəcib hərəkətdir!
…Hər gün yeni seçimlərə açılan qapıdır…
Borxes ömrünün son günlərində demişdi: “Yenidən ömrü başdan başlaya bilsəm,
daha çox səhvlər edərdim”. Hər gün yeni səhvlər üçün daha bir şansdır…
İndi də alimlər başlayıblar Otzinin səhvlərini axtarmağa-o dağa çıxmamalıydı, o
qədər xəstəliyi varkən o yeməyi yeməməliydi, Alpların soyuğuna o geyimlə
çıxmamalıydı və sair və ilaxır… Elə dünya yaranandan “yüz yeyəndən biri demir, yüzü
də deyir”.
Kim olduğumuzu bilə-bilə bir yandan öz gözümüzdən düşürüksə, bir yandan da
başımızı dik tutub qürurlana biliriksə, insanıq! Ölümdən qorxduğumuz qədər qorxa
bilsəydik insan itirməkdən… Elə insanlar olmasaydı kaş həyatımızda-gözlərindəki
bulanıqlığa baxarkən özümüzün duruluğumuza heyran olduğumuz… Amma var… Ta
Otzidən bu yana var… Ta ondan da əvvəl vardı… Onda bizə nə qalır? Oturub bir neçə
abzas yazmaq və onu belə başlamaq: “Salam, Otzi!”

(2025)

ÇEVİRİSİ

Merhaba, Ötzi!

Büyük olasılıkla Ötzi’yi çoğunuz tanıyorsunuz. 1991’de Alp dağlarında turistler tarafından bulunan “Buz Adam”dır Ötzi. Ona bulunduğu bölgenin adını verdiler. O zamandan beri de Ötzi, zamanımızın bir parçası oldu. Sözlerim size garip gelmesin. Bugüne dek araştırmacılar onun ne yediğini, ne giydiğini, elindeki dövmeyi, saçının uzunluğunu bile incelediler. Her sorunun cevabı bulundu mu? Elbette hayır… İnsan, insan için her zaman bir sorudur — ister geçmişten gelsin, ister “bugünümüz” dediğimiz ömür halımızın bir motifi olsun, isterse kendini dondurup gelecekte yaşamaya heves etsin…

Ötzi’ye yöneltilen sorular bitmez. Dünya bunu bir çeyrek yüzyıldan fazladır görüyor. Buradan bakınca Ötzi zavallı gibi görünmüyor mu? Daha geçenlerde onun çektiği hastalıkların listesi açıklandı; insanın içi sızladı. Aslında Ötzi’ye değil, bize… Bir kez daha anlıyoruz ki teknoloji, “moda” diye bize dayatılan şeyler dışında son 5 bin yılda dünyamızda hiçbir şey değişmemiş; hastalıklar bile…

Ve kadim Doğu felsefesi der ki: “Hastalıklarımız yaşam tarzımızın ve yediklerimizin sonucudur.” Ve bir şair, kendi ulaşamadığı bir yerde ruhuna yalvardığında, yankısı bütün şairlere ulaşmıştı: “Hastalıklarımız hissettiklerimizdir…” Evet, yediklerine ve hissettiklerine baktığımızda Ötzi aslında bizden biridir — çağdaşımızdır.

Çocukluğumda köyümüzün yaşlılarından duyduğum bir söz vardı: “Vur–vurayım, kır–kırayım!” Araştırmalardan birinde Ötzi’nin birisiyle/ bir şeyle kavgasından kalma yara izleri bulundu. Bana Habil–Kabil efsanesini anlatmayın; gerçek ondan da kötüdür. İyiliği seçmek, iyilik yapmaktan daha yüce bir harekettir!

…Her gün yeni seçimlere açılan bir kapıdır…
Borges ömrünün son günlerinde şöyle demişti: “Hayatı yeniden baştan başlayabilsem, daha çok hata yapardım.” Her gün yeni hatalar için bir şanstır…

Şimdi de bilim insanları başlamış Ötzi’nin hatalarını aramaya — o dağa çıkmamalıydı, bu kadar hastalığı varken o yemeği yememeliydi, Alpler’in soğuğuna o giysiyle çıkmamalıydı ve daha niceleri… Dünya kurulduğundan beri “yüz yiyenden biri söylemez, yüzü de söyler.”

Kim olduğumuzu bile bile bir yandan kendi gözümüzden düşüyorsak, bir yandan da başımızı dik tutup gururlanabiliyorsak, insanız! Ölümden korktuğumuz kadar insan kaybetmekten korkabilseydik… Keşke hayatımızda, gözlerindeki bulanıklığa bakarken kendi berraklığımıza hayran olduğumuz insanlar olmasaydı… Ama var… Ta Ötzi’den bu yana var… Ondan da önce vardı… O hâlde bize ne kalır? Oturup birkaç paragraf yazmak ve ona şöyle başlamak: “Merhaba, Ötzi!”

2025